हरेक वर्ष सेप्टेम्बर महिनामा नेपाल तथा भारतका विभिन्न ठाउँमा विश्वकर्मा पूजा श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ। विशेषगरी कारखाना, वर्कसप, ग्यारेज, उद्योग, निर्माण क्षेत्र तथा विभिन्न प्राविधिक पेशामा संलग्न मानिसहरूले आफ्ना औजार, मेसिन, सवारीसाधन र कार्यस्थलको पूजा गर्छन्। आजको समयमा यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैनस यसले श्रम, सीप, प्रविधि र उत्पादनप्रतिको सम्मानसमेत व्यक्त गर्छ।
तर एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ—विश्वकर्मा वास्तवमा को हुन्रु विश्वकर्मा पूजा किन गरिन्छरु यसको आधार वेदमा के छरु र आज हामीले मनाउने विश्वकर्मा पूजा प्राचीन समयदेखि यस्तै थियो कि समयक्रममा यसको स्वरूप परिवर्तन भएको हो ?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा धार्मिक विश्वास र ऐतिहासिक तथ्यलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
वैदिक ग्रन्थमा विश्वकर्मा
‘विश्वकर्मा’ शब्द संस्कृतका दुई शब्द—‘विश्व’ र ‘कर्म’—बाट बनेको मानिन्छ। सामान्य अर्थमा यसको भाव सम्पूर्ण संसारको निर्माण गर्ने वा सबै कर्म गर्ने भन्ने हुन्छ।
ऋग्वेदको १०औँ मण्डलका १०।८१ र १०।८२ सूक्तमा विश्वकर्मासम्बन्धी महत्वपूर्ण उल्लेख पाइन्छ। यी सूक्तमा विश्वकर्मालाई सृष्टिको निर्माणसँग सम्बन्धित दिव्य शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। संसार कसरी बन्यो, यसको आधार के हो र यसको सर्जक को हो भन्ने दार्शनिक प्रश्नहरू त्यहाँ उठाइएका छन्।
यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझिन्छ—प्रारम्भिक वैदिक अवधारणामा ‘विश्वकर्मा’को अर्थ आजको जस्तो केवल मेसिन, फलाम वा औजारका देवता भन्ने थिएन। उनको सम्बन्ध सृष्टिको निर्माण र ब्रह्माण्डीय सिर्जनासँग बढी थियो।
अर्थात्, ‘विश्वकर्मा’को अवधारणा सुरुमा नै निर्माण र सिर्जनासँग जोडिएको भए पनि त्यसको अर्थ आधुनिक पेशागत ‘इन्जिनियर’ वा ‘मिस्त्री’को जस्तो थिएन।
पुराण र महाकाव्यमा विश्वकर्माको स्वरूप
समय बित्दै जाँदा हिन्दू धार्मिक साहित्य र परम्परामा देवताहरूको स्वरूप र भूमिकाहरू थप विकसित हुँदै गए। रामायण, महाभारत तथा विभिन्न पुराणिक परम्परामा विश्वकर्मालाई देवताहरूका दिव्य शिल्पी तथा वास्तुकारको रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।
धार्मिक कथाहरूमा विश्वकर्माले विभिन्न दिव्य भवन, नगर, रथ तथा अस्त्र–शस्त्र निर्माण गरेको वर्णन आउँछ। लंका, द्वारका तथा अन्य दिव्य संरचनाहरूसँग पनि उनको नाम जोडिएको पाइन्छ।
तर यहाँ धार्मिक कथा र इतिहासबीचको अन्तर बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
यी कथाहरू हिन्दू धार्मिक तथा पौराणिक परम्पराका आख्यान हुन्। तिनलाई आधुनिक इतिहास वा पुरातत्वले प्रमाणित गरेको वास्तविक इन्जिनियरिङ परियोजनाका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिँदैन।
अर्थात्, “विश्वकर्माले लंका वा द्वारका निर्माण गरेका थिए” भन्नु धार्मिक परम्पराअनुसारको कथन होस “विश्वकर्मा नामका ऐतिहासिक व्यक्तिले ती शहर निर्माण गरेका थिए” भन्ने कुरा प्रमाणित गर्ने ऐतिहासिक प्रमाण भने अलग विषय हो।
विश्वकर्मा कसरी ‘शिल्पीका देवता’ बने ?
विश्वकर्माको अवधारणामा समयक्रममा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन भयो।
वैदिक साहित्यमा उनी सृष्टिको निर्माणसँग सम्बन्धित दिव्य शक्तिका रूपमा देखिन्छन्। पछि धार्मिक साहित्यमा उनी देवताका वास्तुकार र शिल्पीका रूपमा विकसित हुन्छन्।
यही कारणले गर्दा उनी क्रमशः वास्तुकला, धातुकर्म, निर्माण, शिल्प, औजार र प्राविधिक सीपसँग जोडिए।
आधुनिक भाषामा भन्नुपर्दा विश्वकर्मालाई ‘इन्जिनियर’, ‘आर्किटेक्ट’ वा ‘मास्टर क्राफ्ट्सम्यान’सँग तुलना गरिन्छ। यद्यपि यो आधुनिक उपमा हो, प्राचीन ग्रन्थको वास्तविक पेशागत वर्गीकरण होइन।
मेसिन र औजारको पूजा किन गरिन्छ ?
आज विश्वकर्मा पूजाको सबैभन्दा देखिने पक्ष भनेको काम गर्ने साधनको पूजा हो।
कारखानामा मेसिन, वर्कसपमा औजार, ग्यारेजमा गाडी, निर्माण क्षेत्रमा प्रयोग हुने उपकरण तथा विभिन्न प्राविधिक सामग्री सफा गरेर पूजा गर्ने चलन छ।
यसलाई केवल “मेसिनलाई देवता मान्ने” भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।
यसको पछाडि एउटा गहिरो सांस्कृतिक भाव छ .
सीप बिना औजार अधुरो हुन्छ, र औजार बिना धेरै सीपको प्रयोग कठिन हुन्छ।
मानिसको बुद्धि, सीप, श्रम र प्रविधिको संयोजनबाट उत्पादन हुन्छ। त्यसैले काम गर्ने साधनलाई सम्मान गर्नु वास्तवमा काम, सीप र श्रमप्रतिको सम्मान पनि हो।
विश्वकर्मा पूजाको दिन कार्यस्थल सफा गर्ने, मेसिनको मर्मत गर्ने, औजार व्यवस्थित गर्ने र आगामी दिनमा सुरक्षित रूपमा काम गर्ने संकल्प लिनु यसको व्यावहारिक पक्षका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
विश्वकर्मा पूजा र श्रमको सम्मान
यस पर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामाजिक पक्ष शायद यही हो।
समाज निर्माणमा केवल कार्यालयमा बसेर योजना बनाउने मानिसको भूमिका हुँदैन। किसान, मिस्त्री, वेल्डर, मेकानिक, सिकर्मी, इलेक्ट्रिसियन, प्राविधिक, इन्जिनियर, निर्माण मजदुर, चालक, कारखानाका कामदारलगायत असंख्य श्रमिकको सीप र श्रमले समाज चल्छ।
विश्वकर्मा पूजा यस अर्थमा एउटा प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ—
निर्माण गर्ने हातको सम्मान गरौँ।
सीपको सम्मान गरौँ।
औजारको सम्मान गरौँ।
प्रविधिको सम्मान गरौँ।
र श्रम गर्ने मानिसको सम्मान गरौँ।
यसलाई अझ व्यापक रूपमा हेर्दा विश्वकर्मा केवल कुनै एक पेशा वा जातिसँग सम्बन्धित देवताको अवधारणामा सीमित हुँदैनन्स निर्माण, सिर्जना र प्राविधिक सीपको सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
तर ‘वास्तविकता’ के हो ?
विश्वकर्मा पूजालाई बुझ्दा तीनवटा तह छुट्याउन सकिन्छ।
१। धार्मिक वास्तविकता
हिन्दू धार्मिक परम्परामा विश्वकर्मालाई दिव्य शिल्पी, वास्तुकार तथा निर्माण(कौशलका प्रतीकका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। भक्तका लागि यो आस्था र धार्मिक परम्पराको विषय हो।
२। ऐतिहासिक वास्तविकता
विश्वकर्मा नामका कुनै ऐतिहासिक व्यक्तिले आधुनिक अर्थमा सबै दिव्य संरचना निर्माण गरेका थिए भन्ने कुरा प्रमाणित गर्ने ऐतिहासिक प्रमाण छैन। लंका, द्वारका, दिव्य अस्त्र आदि सम्बन्धी विवरणहरूलाई मुख्यतः पौराणिक आख्यानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
३। सामाजिक तथा व्यावहारिक वास्तविकता
आजको विश्वकर्मा पूजा श्रम, सीप, प्रविधि, औजार र उत्पादनप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अवसर बनेको छ।
यस अर्थमा यसको सन्देश आधुनिक समाजमा पनि निकै सान्दर्भिक छ।
उदाहरणका लागि, मेसिन पूजा गरेपछि त्यसको नियमित मर्मत नगर्ने, सुरक्षा उपकरण नलगाउने र प्राविधिक मापदण्ड नमान्ने हो भने पूजाको व्यावहारिक उद्देश्य नै कमजोर हुन्छ।
त्यसैले विश्वकर्मा पूजाको आधुनिक अर्थ यस्तो बनाउन सकिन्छ—
“औजारलाई पूजा गरौँ, तर औजारको ज्ञान पनि सिकौँ।
मेसिनलाई सम्मान गरौँ, तर सुरक्षा नियम पनि पालना गरौँ।
श्रमलाई सम्मान गरौँ, तर श्रमिकको अधिकार पनि सम्मान गरौँ।”
विश्वकर्मा पूजा एउटा लामो धार्मिक–सांस्कृतिक विकासको परिणाम हो। ऋग्वेदमा ‘विश्वकर्मा’ सृष्टिको निर्माणसँग सम्बन्धित दार्शनिक अवधारणाका रूपमा देखिन्छन्। पछिल्ला महाकाव्य र पुराणिक परम्परामा उनी देवताका दिव्य शिल्पी तथा वास्तुकारका रूपमा विकसित हुन्छन्। आधुनिक समयमा भने उनको पूजा विशेषगरी औजार, मेसिन, सवारीसाधन, कारखाना र प्राविधिक कार्यस्थलसँग जोडिएको छ।
त्यसैले विश्वकर्मा पूजालाई केवल “मेसिन पूजा गर्ने दिन” भनेर सीमित गर्नु यसको व्यापक अर्थलाई सानो बनाउनु हो।
यसको धार्मिक पक्षमा विश्वकर्मा दिव्य शिल्पी हुन्, ऐतिहासिक पक्षमा उनीसँग जोडिएका धेरै कथा पौराणिक आख्यान हुन्, र सामाजिक पक्षमा यो पर्व सीप, सिर्जना, प्रविधि तथा श्रमको सम्मान गर्ने अवसर हो।
