साओला (Saola), जसलाई “एशियन युनिकोर्न” (Asian Unicorn) पनि भनिन्छ, पृथ्वीकै सबैभन्दा दुर्लभ, अनौठो र रहस्यमयी स्तनधारी प्राणीहरूमध्ये एक हो। यो जीव वैज्ञानिक जगत्मा यति ढिलो पत्ता लाग्यो कि सन् १९९२ मा मात्रै भियतनामको भूभागमा पहिलोपटक यसको अस्तित्व फेला परेको थियो। पछिल्लो ५० वर्षमा पत्ता लागेको यो सबैभन्दा ठूलो र नयाँ स्तनधारी जीव हो।
यस अनौठो प्राणीका मुख्य विशेषता र रोचक तथ्यहरू यस प्रकार छन्:
१. शारीरिक बनावट र स्वरूप
सिङ: साओलाको टाउकोमा सीधा, लामा र आपसमा समानान्तर परेका दुईवटा सिङहरू हुन्छन्, जुन झन्डै ५० सेन्टिमिटर (२० इन्च) सम्म लामा हुन सक्छन्。 यही सिङका कारण यसलाई ‘युनिकोर्न’ उपनाम दिइएको हो。
तौल र उचाइ: यसको तौल लगभग ८० देखि १०० किलोग्राम हुन्छ र काँधसम्मको उचाइ करिब ८५ सेन्टिमिटर जति हुन्छ।
थर र अनुहार: यो हेर्दा मृग वा एन्टेलोप जस्तो देखिए पनि आनुवंशिक रूपमा यो जंगली गाईभैँसी (Bovidae) प्रजातिसँग बढी नजिक छ। यसको शरीर खैरो-चक्लेट रङको हुन्छ र अनुहारमा सेता धर्सा वा टाटाहरू हुन्छन् ।
२. वासस्थान र स्वभाव
लाजालु र एकान्तप्रिय: साओला अत्यन्तै लाजालु र मानिसको नजरबाट टाढै रहन मन पराउने जीव हो। यो भियतनाम र लाओसको सीमानामा पर्ने अन्नामाइट पर्वत श्रृंखला (Annamite Range) को घना र ओसिलो सदावहार जंगलहरूमा मात्र पाइन्छ।
रहस्यमयी: अहिलेसम्म कुनै पनि जीववैज्ञानिक वा अन्वेषकले साओलालाई प्राकृतिक वासस्थान (जंगल) मा जीवित रूपमा प्रत्यक्ष देख्न पाएका छैनन्। यसको बारेमा जे-जति जानकारी छ, त्यो स्थानीय बासिन्दाहरूले दिएको विवरण, क्यामेरा ट्र्यापिङका तस्बिर (अन्तिम पटक सन् २०१३ मा कैद गरिएको) र मृगौला/जंगली जुकाको डीएनए (DNA) विश्लेषणबाट मात्र प्राप्त भएको हो।
३. ‘सद्गुणी जीव’ र अनौठो बानी
लाओसका स्थानीय आदिवासीहरूले यसलाई “सात-सुपाप” (Saht-supahp) भन्छन्, जसको अर्थ “भद्र वा भलाद्मी जीव” (The Polite Animal) भन्ने हुन्छ। यसले जंगलमा हिँड्दा निकै शान्त र संयमित व्यवहार देखाउँछ।
यसको जिब्रो निकै लामो (करिब १६ इन्च सम्म) हुन्छ, जसको मद्दतले यसले आफ्नो अनुहार र आँखा सजिलै चाट्न सक्छ।
४. बन्दी अवस्थामा बाँच्न नसक्ने
साओलाको एउटा दुखद पक्ष के छ भने यो मानव नियन्त्रण वा बन्दी अवस्था (Captivity) मा पटक्कै बाँच्न सक्दैन। अहिलेसम्म विभिन्न समयमा यसलाई समातेर खोर वा चिडियाखानामा राख्ने प्रयास गरिए पनि अत्यधिक तनाव (Stress) का कारण ती सबै साओलाहरू केही दिन वा हप्तामै मरेका छन्। त्यसैले विश्वको कुनै पनि चिडियाखानामा साओला जीवित छैन।
वर्तमान अवस्था र खतरा
अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (IUCN) ले साओलालाई अति संकटापन्न (Critically Endangered) सूचीमा राखेको छ। जंगलमा विछ्याइने अवैध पासोहरू (Snares), अवैध शिकार र तीव्र रूपमा भइरहेको वनविनाशका कारण यो जीव लोप हुने संघारमा पुगेको छ। वन्यजन्तु विज्ञहरूका अनुसार हाल विश्वमा यसको संख्या १०० भन्दा पनि कम हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
