– होमराज राई,
३० पुष २०८२, बुधबार,
माघे संक्रान्ति नेपालको एक महत्वपूर्ण चाड हो, जुन प्रत्येक वर्ष पौष महिनाको अन्तिम दिन पारेर माघ १ गते मनाइन्छ। नेवारी भाषामा घ्युँचाकु, तराईमा खिचरी पर्व, र पहाडी भेगमा सामान्यतः माघे संक्रान्ति भनेर चिनिने यो पर्व संस्कृतिमा जति प्राचीन छ, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि उति नै गहिरो छ।
खगोल, मौसम र अर्थ
माघे संक्रान्ति सूर्य दक्षिणायनबाट उत्तरायणतर्फ प्रवेश गर्ने दिन हो—अर्थात् सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्छ। हिन्दु परम्परामा यो दिनबाट दिन बढ्ने र उज्यालो समय विस्तारिन थाल्ने विश्वास गरिन्छ।
नेपाल कृषि प्रधान समाज भएकाले दिन लामो हुनु र तातो ताप बढ्नु जीवनयापन तथा खेतीपाती दुवैका लागि विशेष महत्वपूर्ण मानिन्छ।
परम्परा र भोजनका अर्थहरू
माघे संक्रान्तिको मुख्य आकर्षण चेलीबेटीलाई पठाइने घिउ–चाकु, तिल, लड्डु, तरुल, घुईँयाँ, सखरखण्ड जस्ता परिकार हुन्। यी परिकारका आफ्नै सांकेतिक अर्थ छन्—
-
घिउ र चाकु: ऊर्जा र तागत
-
तिल: पवित्रता र दीर्घायु
-
तरुल र सखरखण्ड: जमिनसँगको सम्बन्ध र उत्पादनशक्ति
-
खिचरी (विशेष गरी तराई भेगमा): सह–अस्तित्व र एकता
थारू समुदायमा यो पर्व माघी नामसहित नयाँ वर्षको रूपमा मनाइन्छ। गाउँले सभा, टोलका छलफल र परम्परागत नृत्य–संगीतले माघीलाई सामाजिक नवीकरणको पर्व बनाउँछ।
स्नान, दान र आध्यात्मिकता
पवित्र नदी–घाटहरूमा स्नान गरी दान–पुण्य गर्ने चलन छ।
शास्त्रीय विश्वास अनुसार, यो दिन स्नान–दानले पुरानो वर्षका दोष, रोग, र दु:ख धुइँदिन्छ, र नयाँ वर्षमा शक्ति, स्वास्थ्य र समृद्धिको आशीर्वाद मिल्छ।
सामुदायिक जीवन र ऐक्यबद्धता
माघे संक्रान्ति केवल धार्मिक र खगोलीय गणनामा सीमित छैन। परिवार नजिक ल्याउने, समुदाय जोड्ने, र परम्पराको निरन्तरता जोगाउने माध्यम पनि हो।
चाड–पर्वका परिकार सामूहिक रूपमा बनाउने, घर–परिवार भेला हुने, र बृद्ध–बालबालिकालाई माया–आशीर्वाद बाँड्नु यसको मुख्य आत्मा हो।
परम्परासँगै आधुनिकता
समय बद्लिँदै जाँदा माघे संक्रान्तिले नयाँ रूप पनि लिँदै आएको छ। शहर–बजारमा फूड फेस्टिभल, हेल्थ क्याम्प, सांस्कृतिक मेला, र तिल–उत्पादन सम्बन्धी प्रोत्साहन कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन थालेका छन्।
तर यसको मूल सार– शक्ति संकलन, सामाजिक सद्भाव, र प्रकृतिसँग मेल—जसमा कुनै परिवर्तन आएको छैन।
