– किरण सुनुवार,
आजको समयमा मानिसहरू धेरै संख्यामा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको सिकार भइरहेका छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र ‘इन्स्टिच्युट फर हेल्थ मेट्रिक्स एन्ड इभ्यालुएसन’ (IHME) द्वारा हालै (मे २०२६ मा) सार्वजनिक गरिएको सबैभन्दा नयाँ र विस्तृत अनुसन्धान अनुसार, विश्वभरका लगभग १५% मानिसहरू (अर्थात् प्रत्येक ७ जनामा १ जना) कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट ग्रसित छन्।
मानसिक स्वास्थ्य बिग्रनुका पछाडि धेरै कारणहरू हुन्छन्। तर, हामीले हाम्रो मस्तिष्क र भावनाहरूलाई नियन्त्रण वा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा यसको सिकार भइने कुरामा कुनै दुईमत छैन। मानिसको मुड, भावना, र मानसिक स्वास्थ्यलाई नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्क तथा शरीरका यी प्राकृतिक रासायनिक सन्देशवाहकहरूलाई मनोविज्ञानको भाषामा “खुसी बनाउने हर्मोनहरू” (Happy Hormones) भनिन्छ। यी नै हाम्रा मानसिक स्वास्थ्यका मुख्य आधार (पिलरहरू) हुन्।
यी चारवटै हर्मोनहरू, तिनका काम र बढाउने उपायहरू यस प्रकार छन्:
१. अक्सिटोसिन (Oxytocin) – “प्रेम र सम्बन्धको हर्मोन” (Love or Bonding Hormone)
यो हर्मोन सामाजिक सम्बन्ध, आपसी विश्वास, र सामीप्यतासँग जोडिएको हुन्छ।
* मुख्य काम: यसले मानिसहरूबीचको आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउन, विश्वास बढाउन, र एक्लोपन वा डरलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
* यसलाई बढाउने उपाय: प्रियजनहरूसँग कुराकानी गर्ने, अँगालो हाल्ने वा माया प्रकट गर्ने, र अरूका लागि खाना पकाएर खुवाउने जस्ता सेवाभावका कामहरू गर्दा यो हर्मोन वृद्धि हुन्छ।
२. डोपामिन (Dopamine) – “पुरस्कार र उत्प्रेरणाको हर्मोन” (Reward Chemical)
जब तपाईं कुनै लक्ष्य पूरा गर्नुहुन्छ वा केही उपलब्धि हासिल गर्नुहुन्छ, मस्तिष्कले यो हर्मोन उत्पादन गर्छ।
* मुख्य काम: यसले मानिसलाई कुनै पनि काम गर्ने प्रेरणा (Motivation) दिन्छ, ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ, र कार्य पूरा भएपछि आनन्दको अनुभूति गराउँछ।
* यसलाई बढाउने उपाय: आनन्द दिने गीत-संगीत सुन्ने, उचित आराम गर्ने, आफ्नो मनपर्ने खाना खाने, र दैनिक जीवनमा साना-साना लक्ष्यहरू राखी तिनलाई पूरा गर्ने।
३. एन्डोर्फिन (Endorphins) – “प्राकृतिक दुखाइ कम गर्ने हर्मोन” (Natural Painkiller)
यो शरीरमा तनाव वा शारीरिक कसरतको प्रतिक्रिया स्वरूप उत्पन्न हुने प्राकृतिक तत्त्व हो।
* मुख्य काम: यसले शारीरिक दुखाइ र मानसिक तनावलाई तुरुन्तै कम गर्छ र मनलाई प्रफुल्लित बनाउँछ। हाँस्दा वा कडा मिहिनेत गर्दा यो हर्मोन बढी मात्रामा उत्सर्जन हुन्छ।
* यसलाई बढाउने उपाय: हास्यव्यङ्ग्य वा कमेडी फिल्महरू हेर्ने (दिल खोलेर हाँस्ने), र कार्डियो कसरत (दौडिने, साइकल चलाउने, वा नाच्ने) गर्ने।
४. सेरोटोनिन (Serotonin) – “मुड सन्तुलनमा राख्ने हर्मोन” (Mood Stabilizer)
यसले हाम्रो मुडलाई स्थिर राख्न र मानसिक तनाव वा उदासीपन (Depression) लाई कम गर्न सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेल्छ।
* मुख्य काम: यसले मानिसलाई भित्रैबाट शान्त, खुसी, र आत्मविश्वासी महसुस गराउँछ। यसका साथै यसले हाम्रो निद्रा र पाचन प्रणालीलाई पनि सन्तुलनमा राख्छ।
* यसलाई बढाउने उपाय: बाहिर खुला हावामा हिँड्ने, सूर्यको प्रकाश (घाम) मा समय बिताउने, तथा नियमित रूपमा ध्यान, प्रार्थना र व्यायाम गर्नाले शरीरमा यसको उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
दैनिक जीवनमा साना-साना बानीहरू सुधार गरेर—जस्तै घाममा बस्ने, कसरत गर्ने, हाँस्ने, र परिवारसँग गुणस्तरीय समय बिताउने गर्नाले हामी धेरै हदसम्म तनावमुक्त र खुसी रही मानसिक स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्न सक्छौँ।
तयारी:
– किरण सुनुवार
